« الأصوات الطيّبة مخاطبات و إشارات الهيّة استودعها عند كلّ طيّب » وجه عجب اگر روح انسانى به استماع اصوات طيّبه و نغمات متناسبه التذاذتى . . . يابد و حال آنكه . . . جانوران به نغمه بارهاى گران كشند به آسانى ، و از آب و علف باز ايستند . شتر را چو شور طرب در سر است اگر آدمى را نباشد خر است « 1 » و هر كه به آواز خوش متلذّذ نشود ، دلش مرده و حسّ باطنش افسرده باشد . * ( « فَإِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ » ) * « 2 » و * ( « إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ » ) * « 3 » . و اين جمله كه گفتيم در صورتى است كه بناى سماع بر قاعده صدق و صفا و ديانت و آداب مجاهدت و طلب مزيد حال و انفصال از غواشى دنيويه و رجوع به باقيات صالحات باشد نه دواعى نفسانيه و حظوظ طبيعيه بهيميه . و از آداب سماع آن است كه اخلاص نيّت را بر سماع مقدم دارند و باز جويند كه باعث بر آن چيست ، اگر مطلوبى نفسانى باشد يا متضمّن منكرى و حرامى ، اجتناب را واجب شمرند ، و از حضور كسى [ كه ] جنسيت با اين طايفه ندارد احتراز كنند ، و در حين سماع به اندكى لمعه از لمعات مضطرب نشوند و به كمتر جرعه از رحيق حال مسكر ننمايند ، و شهيقات و تأوّهات آميخته به تكلَّف و . . . نزنند كه نفاق و گناه است . بعضى در حال سماع خوف و حزن و شوق بر ايشان غلبه كند بنا بر اين گريه ها كنند و شهقه ها زنند ، و جامه ها چاك كنند و برخى را رجاء و فرح و استبشار غلبه كند و در طرب آيند و دست افشانند و حركات كنند . قد تمّ فوائد السماع للشيخ الأجل محمد علي لاهيجي المتخلَّص بحزين رحمه الله . . . .

--> « 1 » بوستان سعدى ، باب سوم « 2 » سوره روم ( 30 ) : 52 « 3 » سوره شعراء ( 26 ) : 212